گاهی برای روایت آینده، باید به گذشته برگشت. به جایی که شاید در نگاه اول، هیچ شباهتی به یک مرکز فناوری نداشته باشد؛ اما تاریخش با تولید، صنعت و کارآفرینی گره خورده است.
فضای برج کارخانه هوش‌مصنوعی ایران، روز سه‌شنبه ۱۰ شهریور میزبان نخستین نشست از مجموعه «یک سده کارآفرینی در ایران» بود؛ نشستی با عنوان «هشت روایت از ایران» که به بزرگداشت زنده‌یاد مهندس اکبر علیزاده‌راد، بنیان‌گذار شرکت صنعتی آما، اختصاص داشت و تلاش کرد میان دو دوره از تجربه ساختن در ایران پل بزند: دوره‌ای که توسعه صنعتی و تولید، موتور اصلی رشد اقتصادی بود و دوره‌ای که هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین، بخش مهمی از آینده اقتصاد را شکل می‌دهند.
این انتخاب البته اتفاقی نیست. داستان آما از یک کارگاه ۷۰۰ متری در تهران‌نو آغاز شد؛ فضایی که حدود شش دهه پیش محل شروع فعالیتی صنعتی بود که بعدها به مجموعه‌ای ۲۰ هزار متری و سپس ۱۰۰ هزار متری تبدیل شد. امروز، در جایی که زمانی تولید صنعتی بخشی از آینده ایران را می‌ساخت، کارخانه هوش مصنوعی ایران تلاش می‌کند روایت دیگری از «ساختن» را دنبال کند؛ این‌بار با تکیه بر دانش، فناوری و هوش مصنوعی.
از یک کارگاه کوچک تا یک روایت بزرگ از صنعت ایران
در این مراسم، شاهرخ علیزاده، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره شرکت صنعتی آما، روایت شکل‌گیری این مجموعه و مسیر رشد آن را بازگو کرد؛ روایتی که از یک کارگاه ۷۰۰ متری آغاز شد و در طول چند دهه، به مجموعه‌ای با ابعاد بسیار بزرگ‌تر رسید.
اما اهمیت این داستان تنها در اندازه و مقیاس یک شرکت خلاصه نمی‌شود. رشد آما بخشی از تجربه صنعتی ایران را بازتاب می‌دهد؛ تجربه‌ای که در آن سرمایه‌گذاری بر دانش، تولید و نیروی انسانی، پایه‌های توسعه یک کسب‌وکار را شکل داد.
عباس علی‌مددی، مدیرعامل شرکت صنعتی آما، نیز در روایت خود از زنده‌یاد اکبر علیزاده‌راد، بر نگاه دانش‌محور و انسانی او تأکید کرد؛ کارآفرینی که علاوه بر توسعه صنعت، به نسل جوان اعتماد می‌کرد و فرصت رشد در اختیار آن‌ها قرار می‌داد.
او در بخشی از سخنان خود جمله‌ای از آن زنده‌یاد را یادآوری کرد که شاید بتوان آن را خلاصه‌ای از نگاه او به کارآفرینی دانست: «همه مشکلات می‌آیند تا به دست شما گشوده شوند.»
این نگاه به مسئله و حل مسئله، نقطه اتصال جالبی میان نسل‌های مختلف کارآفرینی در ایران ایجاد می‌کند؛ نسلی که با محدودیت‌های صنعتی و تولیدی دست‌وپنجه نرم می‌کرد و نسلی که امروز با مسائل پیچیده‌تری در اقتصاد، فناوری و تحول دیجیتال مواجه است.
وقتی «ساختن» وارد عصر هوش مصنوعی می‌شود
اگر نسل‌های پیشین کارآفرینان ایرانی بخشی از مسیر توسعه را با ساخت کارخانه، توسعه خطوط تولید و تربیت نیروی متخصص دنبال کردند، امروز شکل مسئله تغییر کرده است.
اکبر هاشمی، هم‌بنیان‌گذار و مدیرعامل کارخانه هوش مصنوعی ایران، در این نشست درباره مأموریت این مجموعه توضیح داد و تأکید کرد که کارخانه هوش مصنوعی ایران قرار نیست صرفاً یک مجری پروژه‌های فناوری برای صنایع باشد.
از نگاه او، مسئله اصلی، پیدا کردن مسائل واقعی و عمیق صنعت و تبدیل آن‌ها به فرصت‌هایی برای خلق کسب‌وکارهای نوآور و مقیاس‌پذیر است.
هوش مصنوعی در این نگاه صرفاً یک فناوری تازه نیست که به مجموعه‌ای از ابزارهای موجود اضافه شود. این فناوری به‌تدریج به یکی از عوامل تعیین‌کننده رقابت‌پذیری اقتصادها تبدیل می‌شود؛ موضوعی که باعث شده سرمایه‌گذاری روی ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای کشورها، شرکت‌ها و صنایع به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شود.
هاشمی با اشاره به همین تغییر، بر ضرورت حرکت ایران در این مسیر تأکید کرد. از نگاه او، اگر امروز برای توسعه ظرفیت‌های هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری نشود، فاصله ایران با اقتصادهایی که این فناوری را به‌سرعت در صنایع و کسب‌وکارهای خود به کار می‌گیرند، می‌تواند به یک شکاف جدی تبدیل شود.
اما راه‌حل کارخانه هوش مصنوعی ایران صرفاً توسعه یک مجموعه فناوری نیست. مدل پیشنهادی این مجموعه بر شکل‌گیری یک «منظومه همکاری» بنا شده است؛ شبکه‌ای که در آن صنایع، شرکت‌های فناوری، استارتاپ‌ها و سرمایه‌گذاران در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و ضمن حفظ استقلال خود، برای حل مسائل واقعی کشور همکاری می‌کنند.
هدف این همکاری نیز صرفاً تولید یک پروژه یا ارائه یک خدمت نیست؛ بلکه قرار است از دل این ارتباط، محصولات جدید، شرکت‌های جدید و حتی صنایع جدید شکل بگیرند.
ادامه یک سنت؛ با ابزارهای نسل جدید
شاید یکی از مهم‌ترین ایده‌های مطرح‌شده در این نشست، همین پیوند میان گذشته و آینده باشد.
کارخانه هوش مصنوعی ایران تلاش می‌کند خود را ادامه همان سنتی بداند که دهه‌ها پیش در صنعت ایران شکل گرفت: شناسایی مسئله، تکیه بر دانش، ساختن، توسعه دادن و ایجاد ارزش اقتصادی.
تفاوت امروز در ابزارها و ماهیت بخشی از مسائل است.
در دهه‌های گذشته، توسعه صنعتی با کارخانه‌ها، ماشین‌آلات، خطوط تولید و نیروی انسانی متخصص معنا پیدا می‌کرد. امروز، داده، نرم‌افزار، هوش مصنوعی، زیرساخت محاسباتی و سرمایه انسانی متخصص، بخش مهمی از ظرفیت تولید ارزش را تشکیل می‌دهند.
به همین دلیل، هاشمی با اشاره به پیشینه صنعتی این مکان، کارخانه هوش مصنوعی ایران را ادامه همان سنت «ساختن» دانست؛ با این تفاوت که مأموریت آن متناسب با اقتصاد آینده تعریف شده است.
تجربه کارآفرینی؛ فراتر از اعداد و شرکت‌ها
در این میان، مسعود خوانساری، رئیس سابق اتاق بازرگانی تهران، نیز با اشاره به نقش کارآفرینان و خانواده‌های صنعتی در تاریخ معاصر ایران، بر ظرفیت‌های انسانی و اقتصادی کشور تأکید کرد.
از نگاه او، مسئله توسعه تنها به توانایی افراد و شرکت‌ها محدود نمی‌شود و برای استفاده از ظرفیت‌های موجود، اصلاح سازوکارهای حکمرانی و زیرساخت‌های اقتصادی نیز ضروری است.
فرزین فردیس، عضو هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی تهران، نیز فعالیت امروز کارخانه هوش مصنوعی ایران را در امتداد همان مسیری دانست که دهه‌ها پیش با تکیه بر دانش و ایجاد مزیت رقابتی در صنعت آغاز شد؛ مسیری که امروز فناوری‌های جدید و به‌ویژه هوش مصنوعی، بخش مهمی از آن را شکل می‌دهند.
در نتیجه، «هشت روایت از ایران» صرفاً بزرگداشت یک کارآفرین یا مرور تاریخ یک شرکت نبود. این نشست تلاش کرد نشان دهد که تجربه کارآفرینی در ایران را می‌توان به‌عنوان یک زنجیره تاریخی دید؛ زنجیره‌ای که در هر دوره، ابزارها و چالش‌های تازه‌ای پیدا کرده، اما یک عنصر در آن ثابت مانده است: تلاش برای ساختن.
هشت روایت برای یک قرن ساختن
در کنار بحث‌های اقتصادی و صنعتی، این رویداد وجه فرهنگی و اجتماعی تجربه کارآفرینی در ایران را نیز مورد توجه قرار داد. بخش‌هایی از برنامه به اجرای موسیقی ایرانی اختصاص داشت تا روایت یک قرن تجربه ایرانی، در پیوند با فرهنگ و هنر نیز دنبال شود.
«هشت روایت از ایران» نخستین برنامه از مجموعه نشست‌های «یک سده کارآفرینی در ایران» است؛ مجموعه‌ای که قرار است در ادامه، داستان کارآفرینان و جریان‌هایی را که در ایران شکل گرفته‌اند بازخوانی کند.
هدف این مجموعه، صرفاً مرور گذشته نیست. قرار است از خلال این روایت‌ها، تصویری چندوجهی از تجربه کار، تولید، نوآوری و کارآفرینی در ایران شکل بگیرد؛ تصویری که در آن موفقیت‌ها، دشواری‌ها، انتخاب‌ها و ایده‌هایی که نسل‌های مختلف برای ساختن آینده داشته‌اند، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
شاید به همین دلیل، داستان یک کارگاه ۷۰۰ متری در تهران‌نو می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای روایت کارخانه هوش مصنوعی ایران باشد. فاصله میان آن کارگاه و کارخانه‌ای که امروز از هوش مصنوعی و اقتصاد دانش‌بنیان سخن می‌گوید، فقط فاصله چند دهه نیست؛ روایت تغییر شکل «ساختن» در ایران است.
یک نسل با کارخانه و تولید صنعتی ساخت؛ نسل دیگری با فناوری و استارتاپ. امروز نیز هوش مصنوعی در حال بازتعریف بسیاری از قواعد تولید و خلق ارزش است.
و کارخانه هوش مصنوعی ایران می‌خواهد در همین نقطه بایستد: جایی میان میراث یک قرن کارآفرینی و مسئله‌های اقتصاد آینده؛ با این ایده که برای ساختن آینده، شاید بیش از هر چیز باید مسئله‌های واقعی امروز را شناخت و برای آن‌ها راه‌حل ساخت.
